روایت هفتهزار سال زندگی در دل زاگرس؛
بلادشاپور؛ شهریکه تاریخ را نفس میکشد
در دل زاگرس، شهری آرمیده است که هفتهزار سال تاریخ را در کوچهها و کاروانسراهایش نفس میکشد؛ دهدشت، بلاد شاپور، جایی که هر خشت آن قصهای از گذشتگان دارد.
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی«صبحزاگرس» در دل شهرستان کهگیلویه، شهری آرمیده است که نفسهایش بوی هزارههای دور را میدهد؛ دهدشت، بلاد شاپور، جایی که هر سنگ و خشت آن، قصهای از گذشتگان را در گوش زمان زمزمه میکند.
هفتهزار سال پیش، نخستین مردمان در این دشت پهناور سکونت گزیدند؛ رد پایشان هنوز در خاک پیداست، گویی زمین حافظهای زنده دارد. بر فراز این لایههای کهن، روزگاری کاروانها از راههای دور رسیدند، و کاروانسرای باشکوه صفوی چون نگینی در مسیر تجارت شرق و غرب درخشید. حجرههایش مأمن خستگان راه بود و ایوانهایش شاهد هزاران معامله و هزاران قصه.
بازار دهدشت بخشی از مجموعه بلاد شاپور است. حجرههای کوچک با طاقهای جناغی و ایوانهای ساده، محل داد و ستد تاجران بودهاند. این بازار در کنار کاروانسرا و میدان بزرگ غربی، قلب اقتصادی شهر محسوب میشده است.
این بازار با طاقهای جناغی و حجرههای کوچک، هنوز بوی ادویه و پارچههای رنگین را در خاطر دارد. در کنار آن، حمامهای قدیمی با بخار گرم و سقفهای آجری، نه تنها تنها را میشستند، که دلها را به هم نزدیک میکردند.
مساجد و مدارس این دیار، با معماری ساده اما روحانی، چراغ ایمان و دانش بودند؛ جایی که کودکان الفبا میآموختند و مردمان در سایهی محراب، آرامش میجستند.
امروز، وقتی در کوچههای بافت تاریخی دهدشت قدم میزنی، صدای پای کاروانها، همهمهی بازار، و زمزمهی نمازگزاران را در گوش جان میشنوی. این شهر، نه فقط مجموعهای از بناهای کهن، بلکه آیینهای از هفتهزار سال زندگی، فرهنگ و هنر ایرانیان است؛ میراثی که باید همچون گنجی بیبدیل پاس داشته شود.
حمامهای تاریخی دهدشت، مانند حمام کهیار، نمونهای از معماری سنتی ایرانی هستند. این حمامها با طاقهای آجری و سیستم گرمایش سنتی ساخته شده و علاوه بر کارکرد بهداشتی، محلی برای تعامل اجتماعی مردم بودهاند.
در بافت تاریخی دهدشت، مساجد و مدارس دینی جایگاه ویژهای داشتهاند. این بناها با معماری ساده اما روحانی، نشاندهنده اهمیت دین و آموزش در زندگی مردم گذشتهاند. وجود امامزادهها و بقاع متبرکه نیز بر ارزش معنوی این شهر افزوده است.
کاروانسرای دهدشت به همراه ۵۳ کاروانسرای دیگر ایران در اجلاس ریاض(2023) در فهرست میراث جهانی ثبت شد.
این بنا مربوط به دوره صفوی است، با مساحت حدود ۱۶۰۰ متر مربع و دارای ۳۷ حجره و ۳۰ ایوان پیرامون حیاط مرکزی. کاروانسرا در مسیر کاروانهای تجاری اصفهان به ارجان و عراق و سوریه قرار داشت و نقشی کلیدی در رونق بازرگانی منطقه ایفا میکرد.
دهدشت نه تنها مجموعهای از بناهای تاریخی است، بلکه آیینهای از سبک زندگی، هنر معماری و فرهنگ ایرانیان در طول قرون به شمار میرود. این شهر روزگاری مرکز تجارت و فرهنگ بود و امروز با ثبت جهانی کاروانسرای آن، فرصتی تازه برای معرفی و حفاظت از این میراث ارزشمند فراهم شده است.
تازهترین کاوشهای باستانشناسی نشان میدهد که قدمت دهدشت (بلاد شاپور) تنها به دوران اسلامی و صفوی محدود نیست، بلکه شواهدی از یک روستای نوسنگی مربوط به هزاره پنجم پیش از میلاد، یعنی حدود هفتهزار سال پیش، در دل این شهر کشف شده است.
در جریان گمانهزنیهای اخیر، باستانشناسان در زیر لایههای معماری اسلامی و صفوی، به بقایای یک روستای پیش از تاریخ برخوردند. این روستا مربوط به اواخر دوره نوسنگی و اوایل عصر سنجی است.
یافتهها شامل سفالها و مواد فرهنگی متعلق به فرهنگهای «سوزیان میانه» و «سوزیان جدید» هستند که نشاندهنده ارتباط این منطقه با تمدنهای باستانی جنوب غرب ایران است. در این محوطه قطعات سنگهای حرارتدیده کشف شد که مردم آن دوران برای گرمکردن مایعات (مانند شیر یا آب) استفاده میکردند؛ سنگها را در آتش داغ کرده و سپس داخل ظرف میانداختند.
عکسهای هوایی دهه ۳۰ شمسی وجود یک تپه باستانی در پیرامون کاروانسرای دهدشت را نشان میداد که بعدها با ساختوساز شهری تخریب شد، اما کاوشها شواهد همان روستای نوسنگی را آشکار کردند.
این یافتهها نشان میدهد که دهدشت نه تنها یک مرکز تجاری و مذهبی در دوران اسلامی بوده، بلکه پیشینهای هفتهزار ساله دارد و از نخستین سکونتگاههای انسانی در زاگرس محسوب میشود. چنین کشفی، جایگاه دهدشت را در تاریخ ایران و جهان ارتقا داده و آن را به یکی از کهنترین شهرهای زنده کشور بدل کرده است.
تهدیدهای امروز
پژوهشگران هشدار دادهاند که گسترش شهری و استفاده از مصالح تاریخی برای خانهسازی در دهههای گذشته، بخش بزرگی از این میراث را تخریب کرده و حفاظت فوری ضروری است.
ولیالله امیری، در گفتوگو با صبح زاگرس دربارهی ساماندهی بافت تاریخی دهدشت، گفت: با توجه به سفر اخیر وزیر میراث فرهنگی به شهرستان کهگیلویه، اولین اولویت ما در ساماندهی بافت تاریخی، تملیک خانههای واقع در محدوده بافت است. حدود ۲۸ تا ۳۰ خانه در این محدوده وجود دارد که باید ساماندهی شوند. با توافقی که با اداره راه و شهرسازی داریم، تعدادی از این خانهها با زمینهای دیگر معاوضه خواهد شد و بخشی نیز با پرداخت مبلغی ساماندهی میشوند.
وی افزود: بحث دوم مربوط به مرمت و احیای بازارچه صنایع دستی دهدشت است که بخشی از آن آغاز شده و تاکنون حدود ۸ میلیارد تومان به پیمانکار پرداخت شده است. انشاءالله این پروژه ادامه خواهد یافت تا بازارچه ساماندهی شود.
رییس میراث فرهنگی کهگیلویه، در پاسخ به اینکه چرا بافت محصور نشده و برای ورود و خروج کنترل وجود ندارد، گفت: کارشناسان نظرات متفاوتی دارند؛ برخی موافق محصور کردن هستند و برخی مخالف. قرار شد پس از تعیین حریم و عرصه توسط کارشناسان، محدودههایی که باید محصور شوند مشخص شود. بعد از آن، حفاظت و نگهداری در دستور کار قرار خواهد گرفت.
وی همچنین به اعتبارات اشاره کرد: حدود ۵۰ میلیارد تومان برای مرمت، بازسازی و پژوهش در بافت تاریخی مصوب شده است که هنوز تخصیص کامل داده نشده. اولویت اصلی ما تملیک خانههاست، سپس بازسازی و در نهایت محصور کردن بافت.
ساماندهی بافت تاریخی دهدشت نیازمند تملک املاک و تأمین اعتبار جدی است
ایرج کاظمیجو نیز در گفتگو با «صبحزاگرس» در خصوص ساماندهی این مجموعه با انتقاد از وضعیت موجود بافت تاریخی دهدشت گفت: هیچ اقدام مؤثری برای ساماندهی این بافت صورت نگرفته است. در سفر اخیر وزیر میراث فرهنگی نیز عمق مشکلات آشکار شد. در جلسهای با مدیرکل میراث فرهنگی استان پیشنهاد دادیم شورای راهبری ویژهای برای رسیدگی به بافت تاریخی تشکیل شود. همانجا هم صریحاً عرض کردم که میراث فرهنگی در شهرستان انگار تازه میخواهد تأسیس شود، چراکه تاکنون هیچ اتفاقی نیفتاده است.
وی افزود: از روز نخست حضورم در فرمانداری، مطالبه اصلی ما ساماندهی بافت تاریخی بوده است. جلسات متعددی برگزار شد و اولویتها مشخص گردید. حتی تأکید کردیم که باید کد اعتباری پژوهشی برای این بافت در نظر گرفته شود، زیرا مجموعه بافت سازوکاری گسترده دارد.»
فرماندار کهگیلویه با اشاره به وضعیت مالی پروژه اظهار داشت: بازارچه میراث فرهنگی با مسئولیت اجتماعی پیمانکار در حال ساماندهی است، اما این کافی نیست. محدوده بافت تاریخی حدود ۴۵ هکتار وسعت دارد و ۱۸۰ خانه در آن قرار دارد که باید تملک شوند. بدون خریداری این خانهها ساماندهی امکانپذیر نیست.
وی ضرورت تملک املاک را یادآور شد و گفت: با وزارت راه و شهرسازی رایزنی شد تا زمینهایی خارج از محوطه در اختیار مالکان قرار گیرد و خانههای در معرض آوار خریداری شود. تاکنون برای بازارچه ۱۲ میلیارد تومان و از سفر وزیر ۵۰ میلیارد تومان اعتبار اختصاص یافته، اما این مبالغ کافی نیست.
کاظمیجو در پایان تأکید کرد: برای ساماندهی بافت تاریخی دهدشت باید ابتدا املاک تملک و سپس حصارکشی انجام شود. پس از آن میتوان به کاروانسرا، بازارچه و سایر بخشهای بافت ورود کرد و اقدامات اساسی و زیربنایی را پیش برد. باستانشناسان و دانشجویان زیادی برای پژوهش و کاوش به دهدشت آمدهاند، اما مسیر ساماندهی همچنان طولانی است.
انتهای خبر/
